Nghĩ về bộ Quốc phục dành cho nam giới

Hội nghị thượng đình Diễn đàn hợp tác kinh tế châu Á – Thái Bình Dương (gọi tắt là APEC) lần thứ 14. gồm 21 nước thành viên, sẽ diễn ra tại Việt Nam vào tháng 11/2006. Nhân dịp này, trước khi Hội nghị diễn ra, thử hỏi nước chủ nhà nên chọn bộ Quốc phục nào cho các nam nguyên thủ quốc gia cùng mặc giống nhau (đồng phục) trong lễ bế mạc hội nghị theo thông lệ quốc tế. 

Nội dung bài viết ngắn dưới đây chỉ là một ý kiến cá nhân liên quan đến bộ Quốc phục của nam giới trong nước nói chung và bộ Quốc phục Việt Nam dành cho các nghi thức ngoại giao nói riêng. 

Trang phục là một biểu hiện của văn hóa. Mỗi dân tộc, mỗi cộng đồng người trên thế giới có một đặc điểm riêng về trang phục. Nhìn vào trang phục, người ta có thể phân biệt người đang mặc nó là người nước nào. Dân tộc Việt Nam có lịch sử hàng ngàn năm và có nền văn hóa lâu đời. Chúng ta thường tự hào là có được bản sắc dân tộc. Nó được biểu hiện trên nhiều lĩnh vực khác nhau, trong đó CÓ trang phục truyền thống. Như chiếc Áo dài phụ nữ Việt Nam chẳng hạn, nó không thế lẫn vào đâu được so với trang phục của phụ nữ nhiều nước trên thế giới. Chiếc Áo dài của phụ nữ Việt Nam đã trở thành một Quốc phục của dân tộc. Còn bộ Quốc phục dành cho nam giới thì sao? 

Theo ghi nhận chung của Phan Kế Bính trong sách Việt Nam phong tục. Đào Duy Anh trong Việt Nam văn hóa sử cương và Toan Ánh trong Nếp cũ, trang phục nam giới ngày xưa của dân tộc chúng ta được chia đại khái ra làm 4 loại: phẩm phục nhung phục lễ phục và thường phục. Phẩm phục dành cho vua quan, nhung phục dành cho binh sĩ, lễ phục dành cho dân chúng khi cúng tế còn thường phục thì ai cũng mặc Áo dài, đội khăn đóng, mang giày hạ. Phan Kế Bính viết: “Thường phục của ta khi xưa cũng có phép, như quan viên mới được mặc đồ gấm vóc tơ lụa, thường dân chỉ được mặc đồ vải”. 

Có điều đáng quan tâm là kể từ đầu thế kỷ XX trở đi, do những biến động về lịch sử và xã hội mà 3 loại phẩm phục, nhung phục, lễ phục nói trên càng ngày càng trở thành mờ nhạt phôi pha và ít ai biết đến, thậm chí có loại đã bị đào thái. Trong khi đó, loại thứ tư, thường phục, càng ngày càng được ưa chuộng và được sử dụng rộng rãi trong mọi tầng lớp nhân dân, mà phó biến nhất là ở chốn hương đảng, tức là ở các làng xã, thôn trang trong cả nước. Mặc Áo dài đen, quần dài trắng, đội khăn đóng, đi đôi giày hạ là bộ trang phục rất quen thuộc và gần gũi với người đàn ông Việt Nam ở khắp nơi, từ thành thị đến nông thôn. Điều này chứng tỏ bộ trang phục đó của nam giới người Việt đã có một sự gạn lọc và thử thách qua các giai đoạn lịch sử. Nó có được sức sống lâu dài và một giá trị văn hóa bền vững của dân tộc, cho nên, bộ trang phục ấy đã và đang được xem là Quốc phục của nam giới. 

Cho đến hiện nay, mặc đồ Tây để đi làm là một nhu cầu rất thực tế đối với mọi người trong xã hội. Nhưng đó là y phục ăn mặc ngày thường. Còn trong các dịp Tết lễ thì sao? Đối với nam giới, ở nông thôn, người ta thường mặc Quốc phục như vừa nói, và ở thành thị người ta thường mặc Âu phục, nghĩa là mặc bộ vest, thắt cravate và đi giày da (soulier) như nhiều thế hệ trước đây. Ăn mặc Âu phục như thế là một thái độ hội nhập với nhiều nước trên thế giới. 

Nhưng, điều đáng quan tâm nhất ở đây là trang phục của nam giới trong các cuộc hội họp quốc tế và trong các nghi thức ngoại giao. Trong các dịp có đại diện của nhiều nước tham dự nếu tất cả đều mặc cùng một loại trang phục, như Âu phục chẳng hạn. thì quá thật là “thế giới đại đồng”. Nhưng, cũng trong một số cuộc họp mặt quốc tế như thế, đại diện các nước chỉ sử dụng Quốc phục của riêng họ, nghĩa là chỉ mặc trang phục truyền thống của dân tộc họ mà thôi. Trong trường hợp này, đại diện thuộc nam giới của Việt Nam đương nhiên cũng phải mặc Quốc phục để chứng tỏ dân tộc mình vốn có văn hóa mặc truyền thống riêng. Mặc Quốc phục trong trường hợp này là thái độ tự tôn dân tộc. Bộ Quốc phục của chúng ta không hề giống với bộ Quốc phục của bất cứ nước nào trên thế giới, kế cả các lân bang như Trung Quốc, Triều Tiên. Nhật Bản và các nước trong vùng Đông Nam Á. Mặc Quốc phục trong trường hợp này chính là thể hiện bản sắc văn hóa của dân tộc. Chính nhờ dân tộc Việt Nam có được bản sắc văn hóa đặc thù và bền vững cho nên đã tránh được sự đồng hóa của các thế lực ngoại quốc từng đến đây xâm lăng và đô hộ trong những thời gian dài. 

Trước năm 1975, chính quyền Sài Gòn đã sử dụng bộ Quốc phục nói trên trong một số nghi lễ và nghi thức ngoại giao, chẳng hạn như khi các Đại sứ đến trình quốc thư ở ngoại quốc. 

Bốn thành phần chính trong bộ Quốc phục của nam giới là Áo dài, quần dài, khăn đóng và đôi giày hạ (hoặc giày da hay guốc gỗ). Khăn đóng thường được làm bằng nhiễu đen. Quần dài luôn luôn được may bằng vải màu trắng. Riêng cái Áo dài là thành phần quan trọng nhất trong bộ Quốc phục. Ngoại trừ cái áo trắng mặc lót bên trong. Áo dài có thể may với các loại chất liệu vải và màu sắc khác nhau, tùy theo địa vị, giàu nghèo, sở thích và các mùa trong năm. Người giàu sang thì mặc áo may bằng vải đắt tiền, như “gấm vóc tơ lụa” có dệt hoặc thêu những hoa văn trang trí như chữ Thọ cách điệu hoặc hoa cúc mân khai… Người bình thường thì mặc áo vải để trơn, miễn sao may cho vừa vận với cỡ người là được. Mùa lạnh thì mặc áo nỉ, mùa nóng thì mặc áo lụa hoặc áo sa… 

Nhìn chung, bộ Quốc phục như vừa đề cập trên đây có được những đặc điểm: kín đáo, trang trọng, lịch sự, thẩm mỹ và nhất là mang bản sắc của dân tộc. Nhớ lại cách đây mấy năm. Nhà nước Việt Nam có đăng cai tổ chức một hội nghị quốc tế tại Hà Nội, trong đó, có khá nhiều vị nguyên thủ của các nước đến tham dự. Bây giờ, Ban tổ chức hội nghị có cho thiết kế một bộ trang phục mang tính Việt Nam dành cho các vị nguyên thủ quốc gia mặc trong hội nghị. Cuối cùng, cái áo ngắn có tay dài do nhà tạo mẫu Minh Hạnh thiết kế đã được chọn, trên hai vạt trước của áo có trang trí hai con rồng… Nhưng xem ra, bộ trang phục ấy trông na ná như trang phục đàn ông của một số nước Đông Nam Á (Philippines. Indonesia….). Nó có vẻ đơn giản và thuận tiện, nhưng chưa thể hiện rõ sắc thái trang phục riêng của dân tộc Việt Nam. Giá như nước chủ nhà để cho họ mặc bộ Quốc phục truyền thống nói trên thì có hơn không? 

Dù sao đi nữa, chúng ta cũng phải cố gắng định hình cho một bộ Quốc phục của nam giới. Bộ Quốc phục này sẽ được sử dụng chẳng những trong các dịp Tết nhất cưới hỏi, lễ tế và lễ hội các địa phương trong nước, mà còn trong các lễ thức mang tính ngoại giao như vừa nói. 

Tất nhiên, bộ Quốc phục ấy có thể được cải tiến (modifier), nhưng không nên cải biến quá đà như các nhà tạo mẫu thời trang đã làm đối với chiếc Áo dài của phụ nữ trong thời gian qua. Với những suy nghĩ chủ quan của mình, tác giả bài viết nhỏ này chỉ mạo muội nêu ra vấn đề cần chọn một bộ Quốc phục cho nam giới. Với bộ Quốc phục truyền thống và thông dụng như đã được trình bày một cách vắn tắt. Hy vọng rằng, nó mang đậm phong cách đặc biệt của Việt Nam, góp phần làm đậm đà thêm cho bản sắc văn hóa của dân tộc trong thời đại hiện nay. 

Nhà Nghiên cứu Phan Thuận An (Sn 1940/TP Huế).
Sách Áo Dài Truyền Thống – Hành Trình Trở Lại