Đôi điều về chiếc Áo ngũ thân Việt

TS Trần Đoàn Lâm

Chuyến xe taxi đưa chúng tôi trở về Hà Nội sau chuyến đi Hưng Hà, Thái Bình — nơi hơn 300 chiếc áo dài ngũ thân thương hiệu Năm Tuyền được chuẩn bị cho các em học sinh tham gia đầu cầu truyền hình tại Khu lưu niệm nhà bác học Lê Quý Đôn để cổ vũ cho thí sinh Đặng Lê Nguyên Vũ trong trận Chung kết năm cuộc thi Đường lên đỉnh Olympia 2022.

Cả một “biển người” gồm học sinh, phụ huynh, thầy cô, người dân địa phương, ê-kíp truyền hình cùng các thành viên CLB Đình Làng Việt trong tà áo dài ngũ thân truyền thống đã tạo nên một khung cảnh đầy sắc màu và xúc cảm. Giữa không khí lễ hội tưng bừng ấy, sự hiện diện của chiếc áo dài ngũ thân Việt mang lại một dấu ấn rất riêng — vừa trang trọng, vừa gần gũi, vừa đậm hồn dân tộc.

Bác tài xế taxi chở chúng tôi hôm ấy là người gốc Nghĩa Đô, Hà Nội. Trong câu chuyện dọc đường, bác bồi hồi nhớ lại hình ảnh cha mình mỗi khi làng có việc đều chỉnh tề trong bộ áo dài khăn đóng, đi guốc mộc ra đình họp việc. Bác nói:

“Bộ áo dài ấy mới thực là truyền thống, mới thực là Việt Nam.”

Câu nói mộc mạc ấy khiến tôi nhận ra rằng hình ảnh chiếc áo dài ngũ thân đã hằn sâu trong ký ức của nhiều thế hệ người Việt như một phần của đời sống văn hóa dân tộc.

Nhà văn Tô Hoài, cũng quê ở Nghĩa Đô, từng viết về ký ức ngày đầu được mặc áo dài đi học chữ Nho — chiếc áo của cha mặc lại, tay áo dài phải xắn lên cho vừa vóc người. Khoảnh khắc ấy đánh dấu sự trưởng thành của một cậu bé trong không khí trang nghiêm và đầy cảm xúc của văn hóa truyền thống Việt Nam.

Áo dài ngũ thân và bản dạng văn hóa Việt

Chiếc áo dài ngũ thân không chỉ là một loại trang phục. Đó là một phần trong “bản dạng Việt” — nơi hội tụ của ký ức, tập quán, thẩm mỹ, lễ nghi và nhân sinh quan của người Việt qua nhiều thế hệ.

Từ vóc dáng người Việt, điều kiện khí hậu, tập quán sinh hoạt đến nhu cầu giao tiếp nơi cộng đồng — tất cả đều được người xưa gửi gắm vào quá trình tạo tác chiếc áo dài ngũ thân. Trải qua hàng trăm năm, chiếc áo ấy dần trở thành một di sản văn hóa được cộng đồng chấp nhận, lưu truyền và yêu quý.

Không gian quanh áo dài ngũ thân cũng là một “không gian văn hóa” đặc biệt. Đó là đình làng, lễ hội, nghi lễ cúng tế, ngày Tết, ngày cưới, những dịp quan trọng của cộng đồng hay đơn giản là sự chỉn chu khi xuất hiện nơi công cộng.

Việc mặc áo dài ngũ thân trong những dịp ấy không đơn thuần là mặc đẹp, mà còn là một hành vi văn hóa:

“Tôi mặc vì tôi tôn trọng sự kiện mình tham gia, tôn trọng người đối diện và tôn trọng chính mình.”

Không gian văn hóa quanh chiếc áo ngũ thân

Để tạo nên một chiếc áo dài ngũ thân truyền thống, biết bao con người đã góp phần vào hành trình ấy: người trồng bông, người nuôi tằm dệt lụa, người nhuộm vải, người làm khuy áo, người cắt may, người nghiên cứu kiểu dáng…

Đó là thành quả của cả một cộng đồng lao động sáng tạo kéo dài qua nhiều thế hệ.

Vì vậy, việc nghiên cứu và quảng bá áo dài ngũ thân không nên chỉ dừng ở bản thân chiếc áo, mà cần đặt trong một không gian văn hóa rộng lớn hơn — nơi lưu giữ ký ức, lễ nghi, nghề thủ công, phong tục và tinh thần của người Việt.

Những người góp phần phục hưng áo dài truyền thống Việt Nam

Hiện nay, nhiều nghệ nhân, nhà nghiên cứu và cộng đồng yêu cổ phục đang nỗ lực phục hưng áo dài ngũ thân trong đời sống hiện đại.

Tại làng nghề Sơn Đồng (Hoài Đức, Hà Nội), nhiều nghệ nhân đã mặc áo dài ngũ thân trong các dịp lễ, Tết và sự kiện quan trọng của làng. Những nghệ nhân như Phạm Văn Tuyền hay Đỗ Minh Tâm dành nhiều năm nghiên cứu, phục dựng và lan tỏa giá trị của áo dài truyền thống Việt.

Điều đáng quý ở họ không chỉ là kỹ thuật may đo, mà còn là tình yêu và sự gắn bó sâu sắc với văn hóa dân tộc.

Trong nhiều năm, áo dài ngũ thân từng bị hiểu lầm là biểu tượng của tầng lớp phong kiến hay quan lại. Nhưng thực chất, đây là thành quả sáng tạo của chính người Việt — từ lao động thủ công đến đời sống văn hóa cộng đồng — và xứng đáng được nhìn nhận như một di sản văn hóa cần được gìn giữ.

Giữ gìn áo dài ngũ thân là giữ gìn ký ức văn hóa Việt

Sau câu chuyện ở Thái Bình, tôi tin rằng áo dài ngũ thân sẽ khó mất đi nếu còn những nghệ nhân tâm huyết, còn những người hiểu, mặc đúng và trân trọng giá trị văn hóa truyền thống của cha ông.

Từ các em học sinh ở Hưng Hà, những thành viên CLB Đình Làng Việt, cán bộ ngành văn hóa ở Huế, cho đến rất nhiều người yêu cổ phục trên khắp mọi miền đất nước — tất cả đang góp phần làm cho chiếc áo dài ngũ thân tiếp tục sống trong đời sống hôm nay.

Bởi giữ gìn áo dài truyền thống không chỉ là giữ một kiểu trang phục, mà còn là giữ gìn ký ức, bản sắc và tinh thần Việt Nam.

Nguồn tư liệu

Bài viết của TS Trần Đoàn Lâm trong sách “Áo dài truyền thống – Hành trình trở lại”.
Được đăng lại nhằm mục đích lưu trữ và lan tỏa giá trị văn hóa áo dài truyền thống Việt Nam.