Áo dài ngũ thân Việt – Di sản văn hóa và hành trình trở lại

Đôi điều về chiếc Áo ngũ thân Việt

TS Trần Đoàn Lâm

Chuyến xe taxi đưa chúng tôi về nhà sau khi chúng tôi đi Hưng Hà, Thái Bình, mang hơn 300 chiếc áo dài ngũ thân thương hiệu Năm Tuyền trang bị cho các em học sinh Hưng Hà tham gia đầu cầu truyền hình tại Khu lưu niệm nhà bác học Lê Quý Đôn để cổ vũ cho bạn đồng hương là Đặng Lê Nguyên Vũ trong Chung kết năm của cuộc thi Đường lên đỉnh Olympia 2022.

Cả một “biển người” gồm các em học sinh, phụ huynh, thầy cô, bạn bè, người dân địa phương, ê-kíp truyền hình và CLB Đình Làng Việt trong chiếc Áo dài ngũ thân Việt cổ truyền đã làm nên một bức tranh đầy sắc màu rực rỡ. Hòa trong không khí “Lễ hội ăn mừng chiến thắng” tưng bừng, náo nhiệt mà xúc động đến nao lòng, nhóm áo dài ngũ thân Đình Làng Việt cũng thấy tự hào là đã đóng góp phần mình tạo dựng không khí độc đáo cho cuộc đua giành vòng nguyệt quế căng thẳng nhưng ngoạn mục của em thí sinh Đặng Lê Nguyên Vũ, qua sự hiện diện của chiếc Áo dài ngũ thân Năm Tuyền đầy ấn tượng.

Vui chuyện, bác lái xe taxi đã đứng tuổi cũng thủng thẳng góp chuyện:

“Tôi rất nhớ hình ảnh ông bố tôi mỗi khi làng có việc lại chỉn chu trong bộ Áo dài khăn đóng để ra đình họp và ông còn đi cả guốc mộc nữa. Bộ Áo dài ấy mới thực là truyền thống, mới thực là Việt Nam! Còn như bây giờ tôi thấy hình như người ta mặc loại áo dài khác chả giống truyền thống, chứ cái Áo dài bố tôi mặc thì tôi nhớ lắm, ấn tượng lắm.”

Tôi hiểu tâm lý và cảm xúc của những người như bác rất thuần Việt và thấm đẫm chất văn hóa Việt vì bác quê gốc ở Nghĩa Đô, Hà Nội. Bác còn cho biết, trước đây ở đó có nghề làm giấy sắc (sắc phong của vua) phục vụ triều đình và nghề dệt vải lĩnh, bản thân nhà bác có làm nghề dệt. Sau này, khi các hợp tác xã dệt giải thể thì nghề dệt cũng mai một, không ai làm nữa vì khó cạnh tranh với loại vải dệt công nghiệp.

Trong một truyện ngắn viết trước Cách mạng tháng 8/1945, nhà văn Tô Hoài, cũng quê ở Nghĩa Đô, viết về kỷ niệm ngày đầu ông đi đến nhà thầy giáo làng để khai tâm chữ Nho, khi cậu học trò là ông xúng xính, ngượng nghịu trong chiếc Áo dài bố mặc cho mà tay áo phải xắn lên vì dài hơn so với khổ người. Ngày đầu đánh dấu thời điểm “trở thành người lớn” bởi “diện” chiếc áo dài và đi “khai tâm” với biết bao cảm giác khó tả!

Như vậy, hình ảnh chiếc Áo dài năm thân đã hằn sâu vào trí nhớ và cảm xúc của bác tài xế taxi và nhà văn Tô Hoài chắc là vì — theo tôi cảm nhận — nó là một di sản văn hóa gắn với cuộc sống con người ở làng quê họ và nói rộng ra, gắn với cuộc sống của cả một dân tộc như dân tộc Việt.

Di sản hữu hình này là một phần trong hành trang nhận diện “bản dạng Việt” (identity) vốn được tạo nên từ vô số yếu tố hữu hình và vô hình. Chiếc Áo dài ngũ thân — cả cho nam giới và nữ giới mặc khi xưa — là thành quả lao động sáng tạo trải dài hàng trăm năm của người dân đất Việt.

Cùng với ngôn ngữ, ẩm thực, kiến trúc, âm nhạc, nghệ thuật, kể cả lối tư duy và vô số các thứ khác, trang phục vẫn hiện tồn như di sản quý giá không dễ làm ra trong một sớm một chiều.

Sự phân chia ra di sản văn hóa hữu hình hay vô hình chỉ có tính tương đối chứ không thể là chỉ dấu tuyệt đối khắc họa đặc tính của di sản. Xung quanh chiếc Áo dài ngũ thân là cả một không gian văn hóa cần thiết để cho nó xuất hiện, tồn tại, khẳng định giá trị của mình và để nó lưu truyền từ đời này qua đời khác.

Tuy là vật chất hữu hình nhưng nó lại chứa đựng cả một thế giới quan và nhân sinh quan của người Việt — tức là yếu tố vô hình — khi người Việt tạo tác ra chiếc áo và sau đó dần được cải biến theo thời gian.

Nói theo lối khác, những nghệ nhân tài năng vô danh, một cách vô thức đã đem nhận thức và trải nghiệm của mình về vóc dáng, hình thể người Việt, khí hậu thời tiết đất Việt, điều kiện địa lý, kinh tế - xã hội, tập quán, nhu cầu… đưa vào quá trình tạo ra trang phục, trước hết nhằm phục vụ cuộc sống con người, rồi sau đấy nó trở thành một gia tài văn hóa được cả cộng đồng yêu quý, chấp nhận và lưu truyền, giống như bất cứ di sản nào khác.

Việc thực hành mặc áo dài ngũ thân truyền thống trong các sự kiện hay dịp lễ quan trọng — thậm chí khi xưa là mặc thường nhật nếu người mặc phải ra đường — cũng đã là hành vi văn hóa vì nó liên quan đến lễ nghi và quy tắc giao tiếp ở nơi công cộng.

“Tôi mặc vì tôi tôn trọng tính chất hay quy định của sự kiện tôi tham gia, tôn trọng người đối thoại và người nhìn thấy tôi vì tôi muốn mình phải chỉn chu, tươm tất về ngoại hình khi ở nơi công cộng!”

Từ chiếc “Áo ngũ thân” đến “thực hành mặc”, trong hoạt động của đối tượng khi mặc nó tạo ra một chuỗi logic mà lâu dần trở thành thói quen, vì nó đồng thời tạo ra một vết hằn ký ức đẹp đẽ và thân thương để “trỗi dậy” mỗi khi có cơ hội — như ta thấy qua chia sẻ của bác tài xế taxi về ông bố bác.

Như vậy, để tạo ra thói quen thực hành mặc Áo ngũ thân thì nó cần gắn với ký ức hay trải nghiệm — thậm chí là trải nghiệm thị giác đơn thuần vì “tôi thấy đẹp, thấy khác lạ so với Âu phục hay thường phục, thấy người mặc áo chỉn chu, lịch sự, và đặc biệt cảm nhận thấy không khí của sự kiện trở nên rất dân tộc và truyền thống”.

Nếu là dịp cúng tế, lễ hội truyền thống… thì cảm thức của người mặc áo ngũ thân lẫn đối tượng chứng kiến sẽ khác xa với khi mặc loại trang phục khác: chí ít họ sẽ được trải nghiệm sự thành kính, thiêng liêng đang diễn ra sống động.

Còn trong hoạt động đối ngoại, nhất là về văn hóa, chiếc áo ngũ thân tham gia đóng cái chỉ dấu hình thức “Việt Nam” vào định danh và định tính của bản dạng người mặc.

Nếu suy nghĩ sâu hơn chút nữa thì ta sẽ thấy, để tạo ra một di sản văn hóa như chiếc Áo ngũ thân thì biết bao “đồng tác giả” đã tham gia vào. Người trồng bông hay chăn tằm dệt lụa, người kéo sợi kéo tơ, người nhuộm sợi tơ hay vải, người làm ra khuy áo, cúc áo, người cắt may, người thiết kế hay trang trí áo…

Cả một tập thể vô danh — hay ít được vinh danh — đã bỏ sức lao động trí tuệ để đầu tư tạo ra một vật thể phục vụ con người.

Theo tôi nghĩ, việc nghiên cứu, khảo sát và quảng bá kiểu áo ngũ thân nên gắn liền với không gian văn hóa sâu rộng hơn, tạm gọi là “Không gian Văn hóa Áo ngũ thân”. Có như vậy, nó mới dễ dàng cùng với ký ức và trải nghiệm gợi xúc cảm cho người muốn mặc.

Chúng tôi đã có dịp nói chuyện với nhiều nghệ nhân dệt, trong đó có nghệ nhân Mai - Lý ở Hội An (lụa Toàn Thịnh) về nghề dệt; nghệ nhân may Phạm Văn Tuyền hay Đỗ Minh Tâm về nghệ thuật may Áo ngũ thân.

Nét đặc biệt chung của họ là sự say mê, thấu hiểu, tìm tòi sáng tạo và tình cảm gắn bó “ruột rà” với chiếc áo ngũ thân truyền thống Việt Nam. Họ say sưa nói chuyện về nghề hàng giờ đồng hồ với quyết tâm làm rạng danh, làm “tái sáng giá” một di sản vốn bị hiểu lầm là sản phẩm tàn dư của chế độ phong kiến, quan lại, vua chúa — những người chỉ “sử dụng” chứ không “trực tiếp sáng tạo” ra.

Di sản là những gì tiến bộ, có giá trị tốt đẹp tương đối phổ quát hay trường tồn do thế hệ trước để lại. Do vậy rất cần làm sáng tỏ sự khác biệt của không gian văn hóa mà di sản đó đã từng tồn tại trong quá khứ, hiện tồn ở thời nay cũng như trong tương lai.

Do chiến tranh, thời tiết khắc nghiệt, di sản văn hóa tiền nhân để lại cho chúng ta không còn bao nhiêu vì bị hủy hoại khá nhiều, nên còn di sản nào đó thì ta hãy cố mà “cầm cho vững” chứ đừng “giày cho tan”.

Sau câu chuyện Thái Bình, tôi nghiệm ra rằng áo dài ngũ thân sẽ khó mất đi nếu còn những nghệ nhân như họ và còn những người hiểu, mặc đúng và trân trọng văn hóa truyền thống của ông cha ta — như bác lái xe taxi kể trên, các em học sinh đất Hưng Hà, Thái Bình, thành viên nhóm Đình Làng Việt hay cán bộ nhân viên Sở VH&TT TT-Huế, nhiều người dân thành Huế và vô số người yêu cổ phục trên mọi miền đất nước.

Nguồn tư liệu

Bài viết của TS Trần Đoàn Lâm trong sách “Áo dài truyền thống – Hành trình trở lại”.
Được đăng lại nhằm mục đích lưu trữ và lan tỏa giá trị văn hóa áo dài truyền thống Việt Nam.